Etnisch ondernemerschap en multiculturalisme

Dialoog Academie, Vrijdag 1 April 2011

Het artikel ‘‘Weltoffenheit schafft Jobs’: Turkish Entrepreneurship and Multiculturalism in Berlin’, door Antoine Pécoud (2002) beschrijft de economische dimensie van het multiculturalisme en de vragen die het oproept omtrent de integratie van immigranten in Duitsland. Er wordt volgens de schrijver verwacht dat de ondernemersactiviteiten van migranten een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan de hoge werkloosheidscijfers en de ‘problemen’ omtrent integratie. Etnisch ondernemen wordt gezien als een buffer voor de structurele sociale ongelijkheid die migranten ondervinden op de ‘mainstreem’ arbeidsmarkt. Etnische zelfondernemingen zorgen voor een betere sociaaleconomische- en maatschappelijke positie en een betere sociale mobiliteit van migranten.

Hoewel om de zojuist beschreven redenen het concept ‘etnisch ondernemen’ veelvuldig gebruikt wordt door beleidsmakers en migrantengroepen is de keerzijde van dit verhaal echter dat het ideologische concept van het multiculturalisme, een concept dat heden ten dage sowieso al onder druk staat, ook kan zorgen voor meer vervreemding van de samenleving en naar binnen keren van de groep. Deze contradictie roept om een kritische reflectie op het concept ‘etnisch ondernemen’.
Theoretische argument

Allereerst volgt er een analyse van wat genoemd wordt ‘ethnic economies’, wat ik begrijp als een soort subeconomie binnen de economie van het ‘ontvangende’ land, in dit geval de ‘Turkish economy’ in Duitsland, en welke trends we daarover kunnen signaleren. Vormende concepten voor deze ‘etnische economieën’ zijn structureel van aard, zoals wetgeving, de sociaaleconomische situatie en werkloosheid (dus factoren die extern zijn) en cultureel van aard, zoals onderlinge solidariteit en samenhorigheid (factoren die intern zijn).

De auteur signaleert een vijftal ‘trends’ bij de Turkse subeconomische ontwikkelingen: heterogeneity, hybridity, professionalism, internationalization en state interest. Deze vijf trends bepalen het gezicht van het veranderende Turkse ondernemerschap in Duitsland. De Turkse subeconomie wordt echter onder spanning gezet door de heterogene (intern) en hybride (extern) aard ervan. Het gevolg hiervan is dat een deel van die subeconomie zal mengen met de ‘mainstreem’ economie van Duitsland. Ook vormt zich er een elite onder de groep die meer aanzien krijgt en tegelijkertijd een ambassadeur is voor de rest van de groep.

De populariteit van het concept ‘Turkish economy’ valt in die zin onder de economische dimensie van het multiculturalisme, omdat, hoewel het vanwege de ontwikkelingen wellicht aan relevantie ingeboet heeft, toch het ‘Turkse’ benadrukt van de economische activiteiten van Turkse Duitsers. In dit debat constateren we voorstanders, die wijzen op de sociaaleconomische voordelen ervan en tegenstanders die erop wijzen dat de multiculturele benadering ook kan leiden tot desintegratie en vervreemding van culturen.

Empirische data
Het artikel staat boordevol met empirische, met name kwantitatieve, gegevens die relevant zijn voor het thema. Ik beperkt me tot enkele cijfers:

Allochtone zelfondernemingen kennen een grote en regelmatige groei. In 1970 was slechts 2 % van de niet-Duitse werknemers zelfstandig ondernemer, in 1998 8,8 %. Van de 279,000 niet-Duitse zelfondernemers representeren de Turken de grootste groep, namelijk 18,3 %. 86,7 % van de Turkse ondernemers heeft niet-Turkse klanten en 72,95 % van hen werkt samen met Duitse toeleveranciers. Bijna een derde (30.2%) van hun werknemers is van niet-Turkse origine.

Conclusie artikel
De auteur benadert het concept van etnisch ondernemerschap relatief kritisch. Hij onderkent de vele sociaaleconomische voordelen ervan, maar benadrukt dat door recente trends in het Turkse ondernemerschap, met name de heterogene en hybride aard ervan, het concept van de etnische ‘subeconomie’ sterk onder druk staat en dat er veel meer sprake is van vermenging met de plaatselijke economie dan velen willen erkennen. Hij constateert de contradictie van het etnisch ondernemen als structureel voordeling, maar cultureel nadelig en wijst op het belang van een kritische benadering van etnisch ondernemerschap binnen een multiculturele context.

Bron:‘Weltoffenheit schafft Jobs’: Turkish Entrepreneurship and Multiculturalism in Berlin. Door Antoine Pécoud, International Journal of urban and Regional Research, Volume 26.3, September 2002, 494-507